Λάβαρα (Χορούγβια)

Η ιστορία και η χρήση των Ορθόδοξων λαβάρων

Τα λειτουργικά λάβαρα έχουν μακρά ιστορία στην Ορθόδοξη Εκκλησία, που χρονολογείται τουλάχιστον από την εποχή του Αγίου Κωνσταντίνου και το λάβαρο — το πρότυπο με το Χριστόγραμμα που έφερε στη μάχη στη Μιλβία Γέφυρα. Κατά την ύστερη Βυζαντινή περίοδο, τα λάβαρα ήταν βασικός εξοπλισμός στις αυτοκρατορικές πομπές και τις εκκλησιαστικές εορτές· στις σλαβικές χώρες πήραν τη μορφή σταυρού (το χορούγβ) που έγινε το σύμβολο της ρωσικής και ουκρανικής ορθόδοξης πρακτικής.

Σήμερα τα λάβαρα χρησιμοποιούνται σε τέσσερις κύριες στιγμές: στην πομπή του Πάσχα γύρω από την εκκλησία (η γνωστή κρεστνί χοντ); στην πανήγυρη του ναού· στον Μεγάλο Αγιασμό των Υδάτων κατά τα Θεοφάνεια· και στις κηδείες, όπου προηγούνται του φέρετρου από την εκκλησία στον τάφο. Ορισμένες ενορίες τα εκθέτουν επίσης στο ιερό καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.

Τύποι λαβάρων που κατασκευάζουμε

• Χορούγβ (Σλαβικό σχήμα σταυρού) — η κλασική ρωσική/ουκρανική/λευκορωσική μορφή: ένα κάθετα επιμηκυμένο ύφασμα με καμπύλη ή σταυροειδή κάτω άκρη, τοποθετημένο σε ψηλό ξύλινο κοντάρι με μεταλλικό σταυρό στην κορυφή. Συνήθως 60–80 cm πλάτος.
• Ελληνικά / Ρουμανικά ορθογώνια λάβαρα — ένα ψηλό ορθογώνιο λάβαρο με ευθεία κάτω άκρη, μερικές φορές με δύο φούντες στις κάτω γωνίες. Μεταφέρεται σε κοντάρι ή κρεμιέται από οριζόντιο κοντάρι.
• Γονφαλόνε (με οριζόντιο κοντάρι στην κορυφή) — ένα λάβαρο που κρέμεται από ένα κοντό οριζόντιο κοντάρι στην κορυφή, συνήθως με τρία ή τέσσερα σημεία κατά μήκος της κάτω άκρης. Κοινό σε μοναστήρια με ιταλο-ελληνική παράδοση.
• Κηδείας / σκούρου χρώματος λάβαρα — συνήθως μαύρα ή μωβ, με απλούστερη εικονογραφία (ένας σταυρός ή η εικόνα της Ανάστασης στη σκοτεινή πλευρά).

Εικονογραφία

Η τυπική πρακτική είναι μία εικόνα σε κάθε πλευρά του λαβάρου:

• Μπροστινή (πλευρά που βλέπει): ο προστάτης άγιος της ενορίας, η Ανάσταση ή η Θεοτόκος.
• Πίσω (πλευρά που δεν βλέπει): ένας σταυρός με τα όργανα του Πάθους, ο Αμνός ή μια συμπληρωματική εικόνα (π.χ. προστάτης άγιος μπροστά, Ανάσταση πίσω).

Οι περισσότερες ενορίες παραγγέλνουν ένα κύριο λάβαρο με την πανήγυρη τους. Οι μεγαλύτερες ενορίες συχνά έχουν πολλά: ένα για τη Θεοτόκο, ένα για τον προστάτη άγιο και ένα για την Ανάσταση, που χρησιμοποιούνται σε διαφορετικές πομπές κατά τη διάρκεια του έτους.

Υλικά και κατασκευή

Το ύφασμα είναι βαρύ μπροκάρ (το ίδιο ύφασμα που χρησιμοποιούμε για καλύμματα Αγίας Τράπεζας και φελόνια) με επένδυση από σκληρό ενδιάμεσο ύφασμα ώστε το λάβαρο να διατηρεί το σχήμα του όταν μεταφέρεται. Το κέντημα τοποθετείται στο ύφασμα ως ξεχωριστό πάνελ ώστε να μπορεί να επανατοποθετηθεί σε νέο ύφασμα αν το αρχικό φθαρεί — ιδιαίτερα σημαντικό για λάβαρα, που εκτίθενται στις καιρικές συνθήκες κατά τις υπαίθριες πομπές.

Τα κοντάρια είναι από σκληρό ξύλο (σφενδάμι, δρυς ή οξιά ανάλογα με τη διαθεσιμότητα και την προτίμηση του φορέα για βάρος), εξοπλισμένα με μεταλλικό σταυρό ή τριπλό σταυρό στην κορυφή, επιχρυσωμένα ή επινικελωμένα. Τα λάβαρα συνδέονται με το κοντάρι με μεταλλικούς κρίκους και διακοσμητικά κορδόνια· μπορούμε να προμηθεύσουμε τα κορδόνια σε αντίστοιχα χρώματα.

Σκέψεις για το μέγεθος και το βάρος

Ένα τυπικό σλαβικό χορούγβ είναι περίπου 60×100 cm ύφασμα σε κοντάρι 2.0–2.2 m ύψος, ζυγίζοντας περίπου 3–4 kg με το μεταλλικό σταυρό — αρκετά ελαφρύ για να το μεταφέρει ένας έφηβος υπηρέτης αλλά αρκετά στιβαρό για να αντέχει τον άνεμο σε υπαίθρια πομπή. Μπορούμε να το μειώσουμε για μικρότερες ενορίες ή να το αυξήσουμε σε μοναστηριακή κλίμακα (έχουμε κατασκευάσει λάβαρα έως 80×140 cm σε κοντάρια 2.5 m).